Bớt ở trên, thêm cho dưới

Cặp quẻ úp mở

Trong Kinh Dịch, quẻ Tổn đứng thứ bốn mươi mốt thì quẻ Ích (益) đứng ngay sau, thứ bốn mươi hai. Lật ngược hình sáu vạch của quẻ này sẽ ra đúng quẻ kia — người xưa gọi là hai quẻ úp mở của nhau. Tổn là bớt, Ích là thêm: một cặp bài học đi liền, đọc quẻ này mà chưa đọc quẻ kia là mới nghe nửa câu chuyện.

Bài trước về quẻ Tổn đã nói chuyện bớt: bớt ở dưới, thêm cho trên — dồn sức từ chỗ phí sang chỗ đáng trong chính mình. Bài này nói nốt chuyện thêm. Và điều bất ngờ nằm ngay ở chữ đầu tiên: quẻ dạy về “thêm” lại mở đầu bằng một chữ “bớt”.

Muốn thêm, bắt đầu bằng cho đi

Thoán truyện giảng tên quẻ như sau:

損上益下，民說无疆

Tổn thượng ích hạ, dân duyệt vô cương.

Bớt ở trên để thêm cho dưới, dân vui không bờ bến. — Thoán truyện, quẻ Ích.

Nghe như nghịch nhau với quẻ Tổn — bên kia “bớt dưới thêm trên”, bên này “bớt trên thêm dưới” — nhưng chỉ là một bàn tay úp rồi mở. Quẻ Tổn nhìn từ người đang tu mình: lấy ở chỗ thấp trong mình đắp cho chỗ cao. Quẻ Ích nhìn từ người đã có: đã đứng trên, đã dư dả — về của, về nghề, về chữ — thì đến lượt san xuống. Cái “thêm” mà quẻ Ích hứa không rơi từ trời; nó bắt đầu từ việc người có dư chịu bớt phần mình.

Thoán truyện nói tiếp vì sao cách ấy thắng: tự thượng há hạ, kỳ đạo đại quang (自上下下，其道大光) — từ trên mà hạ mình xuống dưới, đạo ấy sáng lớn. Người trên cho đi một phần, đổi lại lòng người theo về — thứ mà không khoản tích trữ nào mua nổi. Vậy nên quái từ của Ích mới dám hứa mạnh: lợi hữu du vãng, lợi thiệp đại xuyên — nên có việc mà đi, qua sông lớn cũng lợi. Thời của Ích là thời đáng làm việc lớn, vì bên dưới đang thuận.

Gió với sấm

Hình của quẻ: sấm Chấn nằm dưới, gió Tốn nằm trên. Gió to thì tiếng sấm đi xa; sấm động thì gió càng mạnh — hai sức đẩy lẫn nhau, bên này thêm cho bên kia. Người quân tử nhìn tượng ấy mà làm gì? Đại Tượng truyện trả lời bằng câu nổi tiếng nhất của quẻ:

風雷，益；君子以見善則遷，有過則改

Phong lôi, Ích; quân tử dĩ kiến thiện tắc thiên, hữu quá tắc cải.

Gió và sấm, đó là quẻ Ích. Người quân tử nhìn đó: thấy điều hay thì dời theo, có lỗi thì sửa. — Đại Tượng truyện, quẻ Ích.

Muốn tự thêm cho mình, kinh văn chỉ giao đúng hai việc. Thấy điều hay thì dời theo — chữ thiên (遷) là dời nhà, dời chỗ ở: thấy ai làm đúng hơn mình thì nhấc mình sang cách ấy, dứt khoát như chuyển nhà, không đứng bên này khen vọng sang. Có lỗi thì sửa — không che, không hoãn, không đợi đủ mặt mới nhận. Người xưa bình: theo điều hay phải nhanh như gió, sửa điều lỗi phải dứt như sấm.

Để ý điều này: cả hai việc đều không tốn một đồng. Thứ chúng đòi là cái giá khác — chịu nhận có người hơn mình, chịu nhận mình sai. Ai trả nổi hai cái giá ấy đều đặn thì mỗi ngày được “thêm” một ít, như cây gặp gió nam; ai tiếc thì đứng nguyên chỗ cũ, dù đọc bao nhiêu sách.

Kẻ chỉ nhận

Quẻ Ích cũng để sẵn một lời răn ở hào trên cùng, cho kẻ hiểu lệch chữ thêm:

莫益之，或擊之，立心勿恆，凶

Mạc ích chi, hoặc kích chi, lập tâm vật hằng, hung.

Không ai thêm cho nữa, có kẻ còn đánh lại. Giữ lòng không bền, xấu. — Hào từ Thượng Cửu, quẻ Ích.

Đây là người đứng cao nhất trong thời Ích mà chỉ muốn nhận, không chịu san xuống — đòi thêm mãi cho riêng mình. Kết cục kinh văn tả không cần giảng thêm: người ta thôi cho, rồi người ta quay lưng. Cái “xấu” ở đây không phải tai bay vạ gió; nó là hệ quả thẳng băng của việc ngồi trên đỉnh một dòng chảy mà chỉ hứng vào, không cho chảy tiếp.

Đi cùng với thời

Thoán truyện quẻ Ích khép bằng một câu mà người đọc bài trước sẽ thấy quen:

凡益之道，與時偕行

Phàm ích chi đạo, dữ thời giai hành.

Mọi con đường thêm đều phải đi cùng với thời. — Thoán truyện, quẻ Ích.

Quẻ Tổn khép đúng bằng ý ấy — “bớt hay thêm, đầy hay vơi, đều phải đi cùng với thời”. Hai quẻ ngược hình nhau mà chung một câu kết, như hai vế của một lời dặn: có mùa phải bớt, có mùa nên thêm, và khôn hay vụng nằm ở chỗ nhận ra mình đang đứng trong mùa nào. Đó cũng là một nửa tên của môn phái này — Dược, cú vọt đúng thời. Còn nửa kia, chữ Uyên, là cái vực đủ sâu để biết chờ.