Cửu Tứ: thời của kẻ đứng giữa

Sáu vạch, sáu bước đường

Quẻ Kiền (乾) mở đầu Kinh Dịch bằng sáu vạch liền. Mỗi vạch gọi là một hào. Vạch liền là hào dương, đọc là Cửu; đếm từ dưới lên: Sơ Cửu, Cửu Nhị, Cửu Tam, Cửu Tứ, Cửu Ngũ, Thượng Cửu.

Sáu hào kể một câu chuyện liền mạch về con rồng, cũng là về một đời người, một việc lớn: ẩn mình học nghề, ra mắt tìm thầy, khổ luyện ngày đêm, đứng trước bước nhảy, bay lên giữa trời, và lời răn cuối cho kẻ lên quá cao. Cửu Tứ là bước thứ tư — bước mà Dược Uyên lấy làm tên.

Trên chưa tới trời, dưới đã rời ruộng

Sáu vạch của quẻ chia làm hai nửa: ba vạch dưới là quẻ trong, ba vạch trên là quẻ ngoài. Cửu Tứ là vạch đầu tiên của quẻ ngoài. Người ở hào này vừa đi hết chặng trong — chặng của học và luyện — và đặt chân vào chặng ngoài, nơi mọi việc bắt đầu có người nhìn thấy.

Văn Ngôn truyện tả chỗ đứng ấy bằng một câu rất sát:

上不在天，下不在田，中不在人

Thượng bất tại thiên, hạ bất tại điền, trung bất tại nhân.

Trên chưa tới trời, dưới đã rời ruộng, giữa cũng chưa yên chỗ người. — Văn Ngôn truyện, quẻ Kiền.

Trời là chỗ của Cửu Ngũ, con rồng đang bay. Ruộng là chỗ của Cửu Nhị, con rồng vừa ló dạng. Cửu Tứ không còn ở ruộng, chưa được ở trời. Đó là kẻ đứng giữa: đã đủ sức để bước một bước lớn, và chính vì thế mà mọi bước đều phải cân nhắc.

Chữ “hoặc” — quyền được cân nhắc

Hào từ của Cửu Tứ chỉ có sáu chữ:

或躍在淵，无咎

Hoặc dược tại uyên, vô cữu.

Rồng có lúc vọt lên, có lúc còn lặng dưới vực. Không lỗi. — Hào từ Cửu Tứ, quẻ Kiền.

Chữ đáng đọc chậm nhất là chữ hoặc (或) — nghĩa là “có lúc”, “có thể”. Các hào khác của quẻ Kiền đều nói chắc: hãy ẩn, hãy gặp đại nhân, đang bay, sẽ hối. Riêng hào này, kinh văn không ra lệnh. Nó mở hai ngả — vọt lên hay lặng xuống — rồi trao quyền chọn cho người đứng đó.

Văn Ngôn truyện giải thẳng chữ ấy:

或之者，疑之也，故无咎

Hoặc chi giả, nghi chi dã, cố vô cữu.

Chữ “hoặc” nghĩa là còn cân nhắc. Vì biết cân nhắc nên không lỗi. — Văn Ngôn truyện, quẻ Kiền.

Cân nhắc khác do dự. Do dự là đứng im vì sợ. Cân nhắc là đứng im vì đang đo: đo sức mình, đo thời thế, đo cái giá của bước nhảy. Tượng truyện thêm hai lời ngắn cho hào này: tiến vô cữu dã (進无咎也) — tiến thì không lỗi; và tự thí dã (自試也) — ấy là tự thử sức. Vọt lên từ vực là cú nhảy thử có chỗ đỡ: nhảy chưa tới thì rơi lại vực, vực vẫn là nhà. Chưa phải bay hẳn, nên chưa sợ ngã giữa trời.

Lên xuống không thường, mà không lỗi

Người đời hay nghi kẻ lúc tiến lúc lui là kẻ cơ hội. Văn Ngôn truyện đã trả lời mối nghi ấy từ hơn hai nghìn năm trước:

上下无常，非為邪也。進退无恆，非離群也。君子進德修業，欲及時也，故无咎

Thượng hạ vô thường, phi vi tà dã. Tiến thoái vô hằng, phi ly quần dã. Quân tử tiến đức tu nghiệp, dục cập thời dã, cố vô cữu.

Lên xuống không nhất định, chẳng phải vì tà. Tiến lui không cố chấp, chẳng phải bỏ bầy. Người quân tử nâng đức, trau nghiệp, cốt để kịp thời. Vì vậy không lỗi. — Văn Ngôn truyện, quẻ Kiền.

Lên xuống không thường chỉ thành nết xấu khi nó vô cớ. Còn khi cái cớ là thời — việc chín thì tiến, việc chưa chín thì lui — thì lên xuống chính là đạo. Điều kiện duy nhất: trong lúc chưa nhảy, không được ngồi không. Tiến đức, tu nghiệp — nâng mình lên từng ngày — để khi thời đến thì đủ sức nhận.

Vì sao môn lấy tên hào này

Dược Uyên không lấy tên Phi Long, dù hào ấy đẹp nhất quẻ. Người đã bay không cần ai dạy chọn thời. Môn cũng không chỉ dạy người mới ẩn — người ấy cần học nghề trước đã.

Môn dạy kẻ đứng giữa: đã học xong một chặng, đang đứng trước một quyết định lớn — đổi nghề, mở việc, nhận vai, hay lùi lại thêm một năm. Ở chỗ đứng ấy, tri thức về thời đáng giá nhất, và cũng dễ bị nỗi sợ lấn nhất.

Để ý phần thưởng của hào này: không phải “nguyên cát” — rất tốt, không phải “lợi” — được lợi. Chỉ hai chữ vô cữu (无咎) — không lỗi. Kinh Dịch sòng phẳng: người đứng giữa hai bờ không được hứa phần thắng. Chỉ được hứa một điều — nếu biết cân nhắc, biết tự thử, biết nâng mình trong lúc chờ, thì dù vọt hay lặng cũng không tự làm hỏng mình. Với người làm việc lớn, “không tự làm hỏng mình” đã là một lời hứa rất lớn.