Tám chữ như một cái cây

Từ năm sang ngày

Thiên mở đầu Uyên Hải Tử Bình — Luận nhật vi chủ, bàn về việc lấy ngày làm chủ — kể lại một bước ngoặt của môn học này. Đời Đường có Lý Hư Trung (李虛中) luận mệnh từ can chi của năm, tháng, ngày, giờ, nhưng lấy năm sinh làm gốc. Đến đời Tống, phép Tử Bình đổi hẳn chỗ đứng: lấy can của ngày sinh làm chủ, rồi nhìn bảy chữ còn lại quanh nó.

Đổi một chỗ đứng mà đổi cả tinh thần của môn. Năm sinh là thứ cả một lứa người chia nhau — ai sinh năm Giáp Thìn cũng mang hai chữ Giáp Thìn. Can ngày thì gần như là chữ riêng của mỗi người. Lấy ngày làm chủ tức là tuyên bố: trung tâm của lá số là chính con người ấy, không phải dòng họ, không phải thế hệ. Mọi phép đọc về sau đều xoay quanh câu hỏi “chữ này là mình — bảy chữ kia đối với mình thế nào”.

Rễ, mầm, hoa, quả

Cũng thiên ấy ví tám chữ bằng một hình ảnh nhà nông, đọc một lần là nhớ:

取日干為主，以年為根，以月為苗，以日為花，以時為果

Thủ nhật can vi chủ, dĩ niên vi căn, dĩ nguyệt vi miêu, dĩ nhật vi hoa, dĩ thời vi quả.

Lấy can ngày làm chủ; năm là rễ, tháng là mầm, ngày là hoa, giờ là quả. — Uyên Hải Tử Bình, Luận nhật vi chủ.

Bốn trụ là một cái cây đang lớn theo thời gian.

Năm là rễ — phần nằm dưới đất, có trước khi ta có: gốc gác, ông bà, cái nền mình không chọn. Tháng là mầm — đoạn cây vươn lên giữa một mùa cụ thể, như tuổi niên thiếu lớn trong tay cha mẹ, trong khí hậu của một gia cảnh. Ngày là hoa — chính mình lúc nở rõ hình dáng, đẹp xấu tự mang. Giờ là quả — phần chín sau cùng: nửa đời về sau, con cái, và kết cục của những gì đã gieo.

Hình ảnh ấy sửa lại một cách hiểu sai rất phổ biến: tám chữ không phải tám quân bài rời để bói từng con. Chúng là một cơ thể liền — rễ nuôi mầm, mầm đỡ hoa, hoa kết quả. Đọc một trụ mà tách khỏi ba trụ kia, cũng vô nghĩa như cầm một cái rễ lên hỏi cây này ngọt hay chua.

Xem tháng trước tiên

Tám chữ, vậy bắt đầu đọc từ chữ nào? Thiên Tứ Ngôn Độc Bộ — những khẩu quyết bốn chữ của môn — trả lời ngay ở câu đề:

先看月令，次看淺深

Tiên khán nguyệt lệnh, thứ khán thiển thâm.

Trước xem lệnh tháng, sau xem nông sâu. — Uyên Hải Tử Bình, Tứ Ngôn Độc Bộ.

Nguyệt lệnh là chi tháng sinh — nói nôm na, mùa mà mình chào đời. Một chỗ khác trong sách gọi vai trò của nó bằng chữ nặng hơn: nguyệt vi đề cương (月為提綱) — tháng là đề cương. Đề cương vốn là sợi giềng của tấm lưới: nắm sợi ấy nhấc lên, cả tấm lưới theo về một mối.

Vì sao mùa sinh quan trọng đến thế? Vì mọi cái cây đều lớn trong một mùa, và mùa quyết định cây ấy sẵn gì, thiếu gì. Cùng một gốc mai, nở giữa tháng Chạp hanh lạnh và nở giữa tháng Ba ẩm nóng là hai câu chuyện khác nhau. Cùng một can ngày thuộc hỏa, sinh giữa mùa hạ thì lửa sẵn thế bốc, việc cần là bớt củi; sinh giữa mùa đông thì lửa đang giữa nước, việc cần là che gió giữ than. Sức mạnh yếu của “mình” — nhật chủ — được đo trước hết bằng việc mình có đang đứng trong mùa của mình hay không.

Rồi mới đến nông sâu

Vế sau của khẩu quyết — thứ khán thiển thâm, sau xem nông sâu — là lời dặn chống đọc ẩu. Biết mùa rồi chưa phải là xong: còn phải cân xem mỗi khí trong lá số đậm hay nhạt, lộ rõ trên can hay nằm ẩn dưới chi, được các chữ bên cạnh nuôi hay bị chặn. Hai lá số cùng sinh một mùa vẫn nông sâu khác nhau, như hai thửa ruộng cùng một tiết trời mà chân đất mỗi thửa mỗi khác.

Cho nên thứ tự đọc của người xưa rất giống cách một người làm vườn đánh giá cây: nhìn mùa trước, nhìn đất sau, rồi mới dám nói nên tưới hay nên tỉa. Ai bỏ qua hai bước ấy mà phán ngay quả ngọt quả chua, người xưa xếp vào hạng đoán mò — dù lời đoán có khoác bao nhiêu chữ nghĩa.

Biết mùa không phải để than mùa

Học phép đọc này rồi, điều nên tránh nhất là dùng nó để thở dài: mình sinh trái mùa, cây mình thiếu nước. Nhà nông thật không than kiểu ấy. Biết ruộng mình thiếu nước thì đào mương; biết mùa này nghịch thì để giống chờ mùa thuận. Cái biết về mùa, trong tay người làm, luôn biến thành một việc làm cụ thể — tưới, tỉa, che, chờ.

Tám chữ cũng vậy. Nó cho biết cây của mình thuộc giống gì, đang đứng trong mùa nào, sẵn gì và thiếu gì. Còn tưới lúc nào, tỉa cành nào, vụ này gieo hay giữ giống — đó là phần của người sống, không phải phần của lá số. Dược Uyên dạy Bát Tự đến đúng ranh ấy thì dừng: môn học trao cho bạn bản đồ thời tiết của đời mình, và tin rằng người cầm bản đồ vẫn là người chọn đường.